نډ مهالینه د ژبې د زده کړې پړاوونه ښیې. ماشومان تر ۲ کلنۍ عمر پورې بنسټیز لغتونه زده کوي او ساده جملې جوړوي. تر پنځه کلنۍ پورې هغوی کولی شي د کیسې اورېدو او زده کړې لومړنۍ مهارتونه ولري. دا مهالنې د هغه «حساسې دورې» ښودنه کوي چې ماشوم پکې ژبه په تیزۍ او آسانۍ زده کولی شي.

حساسې دورې (Critical/Sensitive Periods)

د ژبې په زده کړه کې د حساسې مودې اهمیت ډېر لوړ دی. ارشید ساینس کې څیړنې ښیې چې ماشومان تر لویانو په طبیعي ډول ګرامري قواعد ډېر ښه زده کوي، خو دا وړتیا د یوې ټاکلې مودې پورې محدوده ده. د MIT په یوې څېړنې کې موندل شوي چې که یو څوک غواړي د یوې ژبې په ګرامر کې د مورني په څېر زده کړي، نو اړینه ده چې د لسو کلنۍ دمخه زده کړې پیل کړي. تر دې وروسته د ژبې د بشپړ بې له تلفظه زده کړه ډېره سخته ګرځي.
– ژبې تلفظ (Accent) او فونولوژي: په لومړنیو میاشتو کې ماشومان د ټولو ژبو غږونه پیژني، خو د شپږو میاشتو په عمر کې دوی د مورني ژبې ځانګړي آواوي غوره کوي او د نورو غږونو توپیر په تدريجي ډول ورکه کوي. د څېړنو له مخې ماشومان تر ۷-۸ کلنۍ پوری کولی شي د بلې ژبې پرته له بهرني اکسنت خبرې وکړي، خو له دې عمر وروسته دا وړتیا کمېږي.
– ژبني جوړښتونه: په کلیوالي چاپیریال کې څو کلن ماشوم د الفاظو جوړښت او ګرامر په زړور ادراکي توګه زده کوي، کوم چې لویان په ماشومانه توګه نشي تر لاسه کولی. که څه هم لویان د ژبني قوانینو په اړه شعوري پوهه (لکه قواعد یادول) لري، خو ژوره زده کړه یې د حساسې دورې د نیمايي وروسته کمېږي.

چاپیریال او ټولنیزې اړیکې (Environment & Social Interaction)

چاپیریال د ژبې په زده کړه کې مهم رول لوبوي. ماشومان د ټکي تر ټکي له هغوی سره د خبرو کولو چاپیریال کې لویږي؛ هره ورځ د کورنۍ غبرګونونه، د مور غږ او د لوبو شریکان د ژبې زده کړو لپاره کلیدي سرچینې دي. په ګینهټ پوهنتون کې یوه څیړنه موندلې چې ماشومان د ژبې قواعد د بې‌خبري (ناخودآګاه) زده کړې له لارې تر لاسه کوي. دوی د ناپوهۍ په حالت کې هم نوي لغاتونه او ترکیبونه کاروي. پر دې برعکس، لویان ډېر کله ژباړه او د لومړنۍ ژبې قواعد پلي کوي چې د نوي ژبې قواعدو سره ټکر رامنځته کوي.
– ټولنیز تعامل: ماشومان د خبرو اترو په بډایه چاپیریال کې وهڅېږي. څېړونکي توصیه کوي چې د ژبې د زده کړې لپاره ګډ توجه او ګډو موخو (Joint attention) ترځ د ماشوم پاملرنه مهمه ده. ماشومان د خپلو ټولنو او هم ټولګیوالو په خبرو کې برخه اخلي او داسې ژبه زده کوي. لویان په ټولنیزه توګه لږ فرصتونه لري او د ژبې زده کړه یې ډېری وخت د ټولګی له ماحول او ځانکړي تمرین پورې محدوده وي.
– چاپیریالي انرژي: که ماشوم هره ورځ د خپلې کورنۍ د ژبې چاپیریال کې وي، نو نویو لغاتونو ته لاسرسی او تمرین خورا اسانه کیږي. د کورنۍ د ملګرو (د لوبو ملګرو) له خبرو، کیسو او پوښتنو ماشومان د ژبې معنی او کارونه طبیعي توګه زده کوي.

ادراکي توپیرونه او حافظه (Cognitive Differences & Memory)

ماشومان او لویان د زده کړې پروسې کې مختلفو کاري حافظې او ادراکي وړتیاو ته لاسرسی لري. ماشومان د ژبې د نوې قواعدو د جذب لپاره له خپل ناپوه حافظې څخه کار اخلي؛ یعنې هغوی بې له دې چې د قواعدو په اړه فکر وکړي، لوبې کوي او خبرې کوي او نتیجه یې زده کړې ته واوړي. لویان بیا په ځان پوه حافظې او لوړې ادراکي وړتیاوو تکیا کوي.
– ذهنی او محتوايی پوهه: لویان د قوانین او اصولو مطالعه کولی شي او له منظمې زده کړې څخه ګټه اخلي. له دې لارې دوی ژبه په شعوري توګه زده کوي، خو کله کله دا د لومړنۍ ژبې د تداخل لامل ګرځي. ماشومان د قواعدو په هکله د آگاهۍ پرته نوي لغاتونه کاروي او د لغوي جوړښتونو د کارولو وړتیا په خپل فعالیت کې عاموي.
– د حافظې کارول: لویان زیات وخت د حافظې د ستراتیژیو لکه فهرست جوړولو، تکرار او د ارتباط جوړولو څخه کار اخلي. ماشومان زیاتره د تکرار او تجربه له لارې زده کوي. څیړنې ښودلې چې ماشومان هغو معلوماتو ته لاسرسی لري چې دوی په فعاله توګه کاروي (مثلاً په لوبو کې)، کوم چې د اوږدمهاله حافظې جوړولو لپاره مؤثره ده. لویان که څه هم قوي ادراکي حافظه لري، خو کله ډېر معلومات یوځای هڅه کوي، ممکن د نویو لغاتونو د هیرېدو خطر ولري.

تلفظ او غږیزې ځانګړتیاوې (Pronunciation & Phonetic Acquisition)

ماشومان په ابتدايي عمر کې د ژبې غږیز ډولونه په ښه توګه جذبوي. د څېړنو له مخې، ډېر وړ ماشومان ټول انساني غږونه تشخیص کولی شي؛ خو لکه څنګه چې پورته ذکر شول، د شپږو میاشتو څخه وروسته ماشومان یوازې د خپلې مورنۍ ژبې غږونه ځانته ټاکي. دا د دې لامل کیږي چې ماشومان تر اوولسو اشاریزو پورې پرته له بهرني ټون (اکسنت) خبرې وکړي. په مقابل کې لویان معمولا د نویو ژبو د تلفظ په برخه کې له ننګونو سره مخ وي، ځکه دماغ یې د لومړنۍ ژبې آواوې لا پیاوړې کړې وي. د یوې مطالعې له مخې، ماشومان تر اوولسو کلنۍ پورې په طبیعي ډول د ژبې تلفظ زده کولای شي. دې وروسته، که هر څومره تمرین وشي هم، د اصلي اکسنت په څېر خبرې کول ګران وي.

ماشومان او لویان: ګټې او زیانونه (Advantages & Disadvantages for Children vs Adults)

• ماشومان:

  • ځیرکتیا (انعطاف) لرونکي دماغ: ماشومان په ابتدايي عمر کې زیات عصبي ارتباطات لري، نو ماشومان ژبه زده کوي.
  • ناموخته زده کړه: دوی د قواعدو په اړه پوهېدنې پرته په ژبه مسلط کیږي.
  • ټولنیز چاپیریال: د کورنۍ او ښوونځي له ملاتړه، لوبو او کیسو د ژبې لپاره زمینه برابریږي.
  • ډېر تمرین: ماشومان د نورو کسانو سره د خبرو پرمهال په طبیعي توګه ژبه تمرینوي (مثلاً د کورنۍ سره خبرې، د لوبو غږونه).
  • زیانونه: ماشومان معمولا د لومړني مفهوم په زده کړه بوخت وي او د لغاتونو شمیر یا قواعد ته ټولیزه پاملرنه نه کوي. دوی بېله ښوونې د قواعدو په اصول باندې پوهېدنه نه لري؛ همدارنګه ممکن د لیکلو او لوستلو لپاره لومړیتوب ونه لري.

• لویان:

  • هوښیارې زده کړې: لویان زده کړې پر مهال له شعوري حافظې او لوستي تجربو کار اخلي، د قواعدو تحلیلي پوهه لري.
  • مستقیمې ستراتیژۍ: دوی کولی شي کتابي قواعد زده کړي، په ګرامر او ترکیب تمرین وکړي.
  • د لغت ډېره پوهه: د لومړۍ ژبې (مورنۍ) قوي بنسټ لري چې د نوې ژبې د ویل شوو لغتونو او جملو سره اړیکه جوړوي.
  • زیانونه: لویان د ماشومتوب د عصبي انعطاف نه محروم شوي او د خبرو اترو فطري بڼې ته ورته شوي مهارتونه له لاسه ورکړي. دوی زیاتره د تجربې پر بنسټ زده کوي، نو کله نا کله د نوي قواعدو د تلپاتې زده کړې پر ځای په لنډمهاله توګه معلومات په حافظه کې ساتي او ښې پیاوړې عادتونه نه جوړوي.